Polska Piastów (ok. 960 - 1138) do rozbicia dzielnicowego

Arthur Szyk o losie Żydów pod okupacją niemiecką

Arthur Szyk

Arthur Szyk

Arthur Szyk, 1943

Arthur Szyk

Szyk urodził się w Polsce pod zaborem rosyjskim w rodzinie żydowskiej, sam zawsze uważał się zarówno za Żyda, jak i Polaka. W trakcie wojny wielokrotnie przedstawiał cierpienia Żydów, ale i Polaków na okupowanych przez Niemców ziemiach.

Auschwitz oczami polskiego Żyda - Davida Olère

Ksiądz i rabin, David Olere

Przybycie transportu, David Olere

Niezdolni do pracy

Zagazowanie

Jedzenie, aby przeżyć

Kolejny więzień Auschwitz, który maluje to, co sam przeżył to polski Żyd - malarz i plakacista David Olère (ur. 19 stycznia 1902 roku w Warszawie, zm. 1985 r. pod Paryżem). Należał do tzw. szkoły paryskiej i obracał się w kręgach artystycznych Paryża lat 20. i 30. XX wieku na Montmartrze i Montparnassie.
20 lutego 1943 roku został aresztowany przez policję francuską i deportowany 2 marca 1943 roku został wywieziony transportem do KL Auschwitz. Przez cały okres pobytu w obozie pracował w Sonderkommando z numerem 106144. Ewakuowany 19 stycznia 1945 roku. Po powrocie z  obozów poświęcił się upamiętnieniu w swoich pracach przeżyć obozowych. Jego wspomnienia były tym bardziej okrutne, gdyż był członkiem Sonderkommando, które zajmowało się paleniem ciał w krematoriach oraz przygotowywaniu ludzi do wejścia do komory gazowej. Jego prace są świadectwem tamtych okrutnych czasów.

Historia wykuta w macewach

Bożonarodzeniowa tragedia i szaleństwo pogromów

Jan Feliks Piwarski, Żydowscy kupcy warszawscy w XIX w., przed 1859

W Boże Narodzenie, 25 grudnia 1881 roku, podczas trwającej w kościele św. Krzyża mszy świątecznej, usłyszano krzyk "Gore!". Wystraszeni możliwym pożarem wierni zaczęli uciekać w stronę wyjścia. W zamieszaniu i panice śmiertelnie stratowano 20 osób. Okazało się, że zagrożenie pożarowe było fałszywe. Wśród tłumu pojawiła się pogłoska, że okrzyk, który wzbudził popłoch, wyszedł z ust Żyda kieszonkowca, który przyłapany na kradzieży, chciał odwrócić od siebie uwagę. Plotka ta spowodowała gwałtowny wzrost nastrojów antyżydowskich. To wydarzenie wywołało w dniach 25-27 grudnia pogrom Żydów. Rozruchy objęły swym zasięgiem prawie całą Warszawę, łącznie z Pragą. Zginęły 2 osoby, 24 zostały ranne, ok. 2 tys. rodzin żydowskich ucierpiało na skutek zniszczeń. Dopiero policja i wojsko uspokoiły sytuację. Za udział w pogromie aresztowano w sumie 2600 osób (m.in. 825 robotników i 46 rzemieślników, kobiety i ludzi starszych). Smutne to były Święta Bożego Narodzenia w Warszawie.

Bitwa pod Kockiem - 5 maja 1809 r.

Henryk Pillati, Śmierć Berka Joselewicza, 1867

Bitwa pod Kockiem miała miejsce 5 maja 1809  podczas wojny polsko-austriackiej. Pułkownik żydowskiego pochodzenia Berek Joselewicz dowodził dwoma szwadronami. Idący w straży przedniej wojsk polskich strzelcy konni natknęli się na stojące w Kock dwa szwadrony jazdy austriackiej z 1 pułku huzarów. Na widok nieprzyjaciela Joselewicz wydał rozkaz natychmiastowego ataku. W trakcie walki oba szwadrony polskiej jazdy zostały rozbite, a ich legendarny żydowski dowódca poległ.

Rzeź humańska

rycina wg T. Mielcarzewicza

Zapomniana rzeź humańska lub rzeź w Humaniu to wymordowanie 21 czerwca 1768 roku Polaków i Żydów, którzy schronili się w Humaniu podczas koliszczyzny tzn. buntu Kozaków i ruskiego chłopstwa (tzw. czerni). Wśród ofiar znalazło się wiele kobiet i dzieci. Łączna liczba zabitych wyniosła ok. 20 tysięcy Polaków i Żydów.  Rebelia ta, według różnych źródeł, została wywołana przez prowokację Rosjan, którzy wykorzystując antyszlacheckie i antypolskie nastroje hajdamaków i miejscowego chłopstwa cierpiącego z powodu ucisku pańszczyźnianego, posłużyli się nimi do walki z konfederatami barskimi. Wśród innych przyczyn wystąpienia wymienia się: narzucanie obrządku unickiego w miejsce prawosławia, czy też podsycanie nienawiści do polskiej i żydowskiej ludności przez Cerkiew prawosławną. Nazwa buntu "koliszczyzna" pochodzi prawdopodobnie od okrzyku: „Koli! Koli!” – czyli "Kłuj! Kłuj!", który był powszechnie słyszany podczas mordów. Jan Lippoman, chorąży czehryński, tak wspominał te wydarzenia: "w kościele drewnianym xx. franciszkanów powiesili buntownicy na belce zarazem księdza, żyda i psa z następującym napisem  "lach, żyd i sobaka, wse wita odnaka" (Polak, Żyd i pies, a wszyscy wiszą tak samo). Mordowano na wiele różnych sposobów: dzieci zrzucano z budynków na las spis, kobiety gwałcono, a ciężarnym rozpruwano brzuchy. Zmuszano do konwersji na prawosławie. Z kościoła katolickiego wyrzucono komunikanty, każąc je jeść z ziemi i krzycząc "Oto lacki boh" [Oto polski bóg]. Na koniec wrzucono roznegliżowane zwłoki do głębokiej na 40 sążni studni.

Przywódcami rzezi byli: Iwan Gonta, który ogłosił się księciem humańskim oraz Maksym Żeleźniak, główny przywódca koliszczyzny, który ogłosił się księciem smilskim i hetmanem kozackim. Gdy powstanie zaczęło być groźne także dla Rosji, rosyjskie oddziały przystąpiły do tłumienia go, w czym pomagały im wojska koronne. Iwana Gontę wydano władzom polskim (hetmanowi Branickiemu), po czym został stracony. Żeleźniak został zesłany przez Rosjan na Syberię, a represje wobec hajdamaków trwały kilka kolejnych lat.

Wojciech Gerson, Kazimierz Wielki i Żydzi, XIX w.

Muzeum Narodowe

W 1264 roku książę kaliski Bolesław Pobożny wydał dla Żydów mieszkających w jego księstwie statut kaliski, będący bezprecedensowym na tle ówczesnej Europy zagwarantowaniem praw Żydom, których władca wyjął spod jurysdykcji miejskiej i bezpośrednio poddał sądom książęcym. Statut potwierdzał też wolność handlu i finansów. W 1334 r. król Polski Kazimierz III Wielki rozszerzył postanowienia statutu kaliskiego na całe Królestwo Polskie. Kazimierz był szczególnie przyjazny Żydom i jego rządy uważane są za okres ich wielkiej pomyślności. Sprawiło to, że Kazimierz uzyskał przydomek Króla chłopów i Żydów. 

Jan Matejko, Przyjęcie Żydów R.P. 1096, 1889

Olej na płótnie. 76 x 112 cm.
Muzeum Narodowe, Warszawa

Pierwsza masowa migracja Żydów do Polski z Zachodniej Europy miała miejsce w czasie pierwszej krucjaty w 1098. Zachęceni tolerancyjnymi rządami Bolesława III Krzywoustego, osiedlali się na terenie całego ówczesnego państwa polskiego. Polski książę dbał o wspólnotę żydowską, ponieważ rozumiał jej korzystny wpływ na rozwój gospodarki państwa. Dysponujący kapitałem Żydzi szybko wzbudzili zaufanie władców Polski, którzy niejednokrotnie się u nich zapożyczali.

Na obrazie widzimy jak przed Płocką Katedrą Książę Władysław I Herman z synami Bolesławem III Krzywoustym i najstarszym Zbigniewem przyjmują Żydów. Scena przedstawiona na obrazie... raczej nie wydarzyła się.

Wprawdzie para książęca najczęściej przebywała w Płocku, dotyczyło to najprawdopodobniej terenów mazowieckich. Poza tym Matejko mógł się zainspirować pogromem w Pradze (1096), w wyniku którego Żydzi zaczęli przybywać do Polski. Byli tu przyjmowani przyjaźnie. Taką interpretację może sugerować data w tytule obrazu.