25 listopada 1795 r. abdykacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego

Po rzezi Pragi wojsko rosyjskie pod wodzą Aleksandra Suworowa zajęła Warszawę. Katarzyna II zażądała wyjazdu Stanisława Augusta Poniatowskiego do Grodna. 7 stycznia 1795 roku władca opuścił Warszawę pod rosyjską eskortą wojskową.
Po upadku powstania, 24 października 1795 nastąpiło podpisanie III rozbioru Rzeczypospolitej przez Rosję, Austrię i Prusy. I Rzeczpospolita przestała istnieć jako państwo. Caryca Katarzyna II zażądała od Poniatowskiego abdykacji, której akt, po pewnych zmianach podpisał 25 listopada 1795, w dniu imienin Katarzyny II, i w 31 rocznicę swojej koronacji. Otrzymywał od carycy stałą pensję. 15 stycznia 1797 roku mocarstwa rozbiorowe zawarły konwencję, w myśl której Rosja i Austria przejęły po 2/5 a Prusy 1/5 długu króla w wysokości 40 milionów złotych polskich. Po śmierci cesarzowej Katarzyny II tron rosyjski objął życzliwy Poniatowskiemu cesarz Paweł I Romanow, który zaprosił go do Petersburga. Król szybko został wciągnięty w petersburskie życie dworskie. Zmarł w Petersburgu 12 lutego 1798 nagłą śmiercią po wypiciu zawartości filiżanki.

Jan Kiliński - jeden z pułkowników powstania kościuszkowskiego

Wojciech Kossak, Jan Kiliński prowadzi jeńców rosyjskich przez ulice Warszawy.
1908. Olej na płótnie. 71 x 97 cm.
Muzeum Śląska Opolskiego, Opole

W dniach 17 (Wielki Czwartek) i 18 kwietnia 1794, w czasie insurekcji warszawskiej mistrz szewski Jan Kiliński stanął na czele ludu. Po 2 dniach walk z silnym garnizonem rosyjskim, dowodzonym przez Osipa Igelströma, oswobodzono stolicę. 19 kwietnia insurekcja przyłączyła się do powstania kościuszkowskiego i uznała Kościuszkę za Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej. Władzę przejęła Rada Zastępcza Tymczasowa, w skład której wszedł także Kiliński. Pełnił w niej funkcję radcy w Wydziale Skarbowym, Deputacji Indagnacyjnej i Paszportowej). Wkrótce został zastępcą radcy Rady Najwyższej Narodowej. 28 czerwca 1794 roku Kiliński wysłał oddziały z Warszawy na front. 2 lipca 1794 został mianowany przez Kościuszkę pułkownikiem milicji mazowieckiej. Zorganizował 20 Regiment Pieszy Koronny, który bronił Warszawy przed oddziałami pruskimi. Pod koniec powstania (październik 1794) wysłany do Poznania, gdzie został pojmany przez Prusaków i wydany Rosjanom.

Insurekcja warszawska - 17-18 kwietnia 1794

Jan Piotr Norblin, Szturm na ambasadę rosyjską na ulicy Miodowej, 1794

Jan Piotr Norblin, Walki na Krakowskim Przedmieściu, 1794

Jan Piotr Norblin, Walki na ulicy Miodowej

17 kwietnia 1794 początek insurekcji warszawskiej. Wojska rosyjskie stacjonujące w Warszawie pod komendą ambasadora carskiego Iosifa Igelströma zostały rozbite przez mieszkańców Warszawy oraz żołnierzy 10. Regimentu Pieszego Wojsk Koronnych szefostwa gen. mjr. Ignacego Działyńskiego. Ludności cywilnej przewodził szewc Jan Kiliński. Walki o stolicę trwały dwa dni.

Bitwa pod Wyszecinem - 21 kwietnia 1734

Augustyn Mirys, Jan Tarło, ok. 1740

21 kwietnia 1734 stoczono bitwę pod Wyszecinem podczas wojny o sukcesję polską toczoną w latach 1733-1735 pomiędzy wojskami wiernymi Stanisławowi Leszczyńskiemu, dowodzonymi przez regimentarza Jana Tarłę, z armią rosyjską generała Piotra Lacy. Część sił polskich została rozbita, reszta wycofała się. Umożliwiło to Rosjanom i Sasom bezpieczne obleganie Gdańska.

Walki Legionów gen. Dąbrowskiego z partyzantami weneckimi

Józef Peszka, Legiony polskie we Włoszech

20 kwietnia 1797 - Walki Legionów gen. Dąbrowskiego z partyzantami weneckimi.

Pod Weroną wydzielony oddział 400 legionistów polskich pod dowództwem mjr. Klemensa Liberadzkiego wsparł oddziały francuskie gen. bryg. Josepha Chabrana i gen. bryg. Josepha Lahoza w walce z powstańcami antyfrancuskimi płk. Ferro. W starciu tym mjr Liberadzki został śmiertelnie ranny, legioniści zdobyli jednak 8 dział i chorągiew nieprzyjaciela.

12 marca 1794 - Początek insurekcji kościuszkowskiej.

Aleksander Orłowski, Przemarsz wojska kościuszkowskiego, 1800-2

12 marca 1794

Początek insurekcji kościuszkowskiej.

Bunt I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej pod dowództwem bryg. Antoniego Madalińskiego przeciw redukcji etatów. Brygadę skoncentrowano w Ostrołęce do 11 marca, gdzie miała zostać przeprowadzona redukcja oddziału. Polscy żołnierze, sprzeciwiając się temu, zbuntowali się i ruszyli do Krakowa. Tam, według wcześniejszych ustaleń miało dojść do spotkania z przyszłym naczelnikiem powstania - Tadeuszem Kościuszką. Wymarsz Wielkopolskiej Brygady Kawalerii przyjmuje się za początek insurekcji kościuszkowskiej.

8 marca 1769 - zdobycie "Okopów Świętej Trójcy"

Jan Styka, Kazimierz Pułaski

8 marca 1769

Zdobycie "Okopów Świętej Trójcy". Twierdza powstała w celu blokady załogi tureckiej, która obsadzała Kamieniec Podolski w czasie wojny polsko-tureckiej pod koniec XVII w., później powstało tam również miasto. W czasie konfederacji barskiej była jednym z głównych ośrodków oporu konfederatów. W 1769 r. Rosjanie rozpoczęli oblężenie. Obrońcami dowodził Kazimierz Pułaski. Po szturmie Rosjanie zdobyli twierdzę, a wszystkich rannych konfederatów wymordowali. 

Kościuszko Arthura Szyka

Arthur Szyk, Kościuszko at Bemisheights

Arthur Szyk, Tadeusz Kościuszko

Dwadzieścia obrazów z chlubnych Dni Braterstwa Polsko-Amerykańskiego Arthura Szyka (II)

Arthur Szyk, Jakub Sadowski

Arthur Szyk, Kościuszko wznoszący fortyfikacje pod Saratogą

Arthur Szyk, Tadeusz Kościuszko

Arthur Szyk, Wilson i Paderewski

Arthur Szyk, Wilson

Arthur Szyk, Ignacy Paderewski

Arthur Szyk, Włodzimierz Krzyżanowski

Arthur Szyk, Panna Marja Texas 1854

20 obrazów Arthura Szyka, dotyczących przyjaźni polsko-amerykańskiej:
George Washington i Kazimierz Pułaski
Kazimierz Pułaski
Włodzimierz Krzyżanowski
Karol Błaszkowicz
Kościuszko wznoszący fortyfikacje pod Saratogą

Jerzy Waszyngton i Kazimierz Pułaski po bitwie nad rzeką Brandywine
Felix Miklaszewicz
George Washington
Śmierć Michała Grabowskiego
Thomas Woodrow Wilson
Wilson and Paderewski
Ignacy Paderewski
Jakub Sadowski
Pułaski ranny śmiertelnie w bitwie pod Savannah
Włodzimierz Krzyżanowski pod Cross Keys
Olbracht Zaborowski (Zabriskie)
Panna Marja, Texas 1854.

Dwadzieścia obrazów z chlubnych Dni Braterstwa Polsko-Amerykańskiego Arthura Szyka (I)

Arthur Szyk, Kazimierz Pułaski

Arthur Szyk, George Washington i Kazimierz Pułaski

Arthur Szyk,Włodzimierz Krzyżanowski

Arthur Szyk, Karol Błaszkowicz

Arthur Szyk, Pionierzy Polscy w Wirginii – w XVII wieku

Arthur Szyk, Śmierć Michała Grabowskiego

Arthur Szyk, Olbracht Zaborowski (Zabriskie)

Arthur Szyk, Pułaski ranny śmiertelnie w bitwie pod Savannah

Arthur Szyk, Felix Miklaszewicz

Arthur Szyk, Jan z Kolna

Ostatnią dużą prezentacją prac Szyka przed wybuchem wojny była prezentacja jego grafik na Wystawie Światowej w Nowym Jorku, która została otwarta w kwietniu 1939. Tematem 20 grafik Szyka pokazanych na wystawie w pawilonie polskim był wkład Polaków do historii Stanów Zjednoczonych, a także związki pomiędzy oboma krajami.  Obrazy z chlubnych dni Braterstwa Polsko-Amerykańskiego (“Pictures from the glorious days of the Polish-American fraternity”), nawiązują tematycznie do takich postaci jak: Jan z Kolna, Pionierzy polscy w Wirginii – w XVII wieku, Olbracht Zaborowski, Jakub Sadowski, George Washington, Tadeusz Kościuszko, Kazimierz Pułaski, Feliks Miklaszewicz, Kazimierz Michał Grabowski, Kazimierz Karol Błaszkowicz, ks. Leopold Moczygęba, Kazimierz Włodzimierz Krzyżanowski, Ignacy Jan Paderewski i Thomas Woodrow Wilson.

George Washington i Kazimierz Pułaski
Kazimierz Pułaski
Włodzimierz Krzyżanowski
Karol Błaszkowicz
Kościuszko constructing the fortifications of Saratoga. Kościuszko wznoszący fortyfikacje pod Saratogą
George Washington and Casimir Pułaski after the battle near the Brandywine River.
Jerzy Waszyngton i Kazimierz Pułaski po bitwie nad rzeką Brandywine
Felix Miklaszewicz
George Washington
The death of Michael Grabowski. Śmierć Michała Grabowskiego
Thomas Woodrow Wilson
Wilson and Paderewski
Ignacy Paderewski
Jakub Sadowski
Pulaski mortally wounded in the battle of Savannah. Pułaski ranny śmiertelnie w bitwie pod Savannah
Vladimir Krzyżanowski in the battle of Cross Keys. Włodzimierz Krzyżanowski pod Cross Keys
Olbracht Zaborowski (Zabriskie)
Panna Marja, Texas 1854.

29 lutego 1768 - Zawiązanie konfederacji barskiej

Wacław Pawliszak, Potyczka w drodze

29 lutego 1768 r. w miejscowości Bar na Podolu został zaprzysiężony akt założycielski konfederacji. Konfederaci wystąpili w obronie wiary katolickiej, byli przeciwni przyznaniu równych praw innowiercom oraz rosnącym wpływom Rosji w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej. Konfederacja została stłumiona przez wojska koronne i rosyjskie dopiero w 1772 r. Według wielu historyków czynny udział w niej wzięło ok. 100 tysięcy ludzi, a przez niemal 4 lata walk stoczono prawie 800 bitew i potyczek. Przegrana konfederatów przyśpieszyła decyzję sąsiadów o pierwszym rozbiorze Polski. Wiele zaangażowanych w konfederację rodzin, straciło majątki, inni zaś zostali wywiezieni na Syberię przez władze carskie (wg różnych szacunków dotyczyło to nawet ok. 10 tysięcy osób).

10 X 1794 roku - bitwa pod Maciejowicami

Jan Bogumił Plersch, Bitwa pod Maciejowicami. Kościuszko pada ranny podczas bitwy.

Bitwa pod Maciejowicami – została stoczona 10 października 1794 roku pod Maciejowicami na południowym Mazowszu pomiędzy wojskami polskimi dowodzonymi przez gen. Tadeusza Kościuszkę a wojskami rosyjskimi. Do bitwy doszło w wyniku próby niedopuszczenia do połączenia się dwóch dużych korpusów rosyjskich gen. Suworowa i gen. Fersena. W wyniku przegranej dla Polaków bitwy do niewoli dostał się ranny naczelnik insurekcji – Tadeusz Kościuszko.

Powiew historii na Starych Powązkach

Ostatni król Polski

Marcello Bacciarelli, Stanisław August w stroju koronacyjnym 

1764. Olej na płótnie. 265 x 134,5 cm.
Zamek Królewski w Warszawie.

21 lutego 1699 r. - klęska w bitwie pod Martynowem

Maksymilian Gierymski, Potyczka z tatarami, 1867

Zimą 1699 roku Tatarzy po raz ostatni dokonali wielkiego najazdu na terytorium Rzeczypospolitej. Podczas tego najazdu 21 lutego 1699 r. Tatarzy w bitwie pod Martynowem pobili atakujących Polaków, biorąc jeńców. Bitwa ta jest całkowicie nieznana w naszej historiografii. Już współcześni woleli milczeć na ten temat nie przynoszący chluby polskiemu orężowi.

Rzeź Pragi

drzeworyt według J. Kossaka, XIX w.

Mickiewiczowski Jankiel opowiedział także tę historię ludobójstwa:
I wnet pękła ze świstem struna złowróżąca;
Muzyk bieży do prymów, urywa takt, zmąca,
Porzuca prymy, bieży z drążkami do basów.
Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów,
Takt marszu, wojna, atak, szturm, słychać wystrzały,
Jęk dzieci, płacze matek. Tak mistrz doskonały
Wydał okropność szturmu, że wieśniaczki drżały,
Przypominając sobie ze łzami boleści
Rzeź Pragi, którą znały z pieśni i z powieści.
Głównodowodzący rosyjską armią Suworow tak opisał szturm i rzeź Pragi w raporcie do carycy Katarzyny:
Po przezwyciężeniu wszystkich trudności i przełamaniu zaciekłej obrony nieprzyjaciela nasze wojska, przełamawszy trzy linie umocnień, wdarły się na Pragę. Straszny był przelew krwi, place zasłane były trupami, ostatnia i najstraszniejsza rzeź dokonała się na brzegu Wisły w oczach ludu warszawskiego. Na ten straszny widok zadrżeli Polacy. [...] Po świście pocisków i łoskocie bomb rozległ się jęk i lament z wszystkich stron miasta. Uderzono w dzwon na trwogę. Ten dźwięk ponury, zlewając się z lamentem płaczących, napełniał powietrze przenikliwy jękiem. Na Pradze ulice i place zasłane były ciałami zabitych, krew lała się strumieniem, zaczerwienione wody Wisły niosły ciała tych, którzy szukając ratunku utonęli w jej nurtach. Widząc swa straszną hańbę zadrżała wiarołomna stolica.

Obrona i rzeź Pragi - 4 listopada 1794 roku

Rzeź Pragi, Aleksander Orłowski, 1810

Dziś o ostatniej bitwie Rzeczypospolitej Obojga Narodów - o obronie Pragi. Przegrana bitwa położyła kres trwającej od marca insurekcji kościuszkowskiej i była ostatnią bitwą stoczoną przez wojsko RON-u. Podczas insurekcji kościuszkowskiej. O świcie (5 rano), 4 listopada 1794, Rosjanie uformowani w siedem kolumn rozpoczęli niespodziewany szturm na sypkie szańce Pragi, kierując główny impet uderzenia na północną część umocnień, bronioną przez oddziały dowodzone przez gen. Jakuba Jasińskiego. Po krótkotrwałej, zaciętej walce Rosjanie przerwali umocnienia i rozpoczęli marsz w kierunku mostu wiodącego do Warszawy. W reducie zwanej "Zwierzyniec" bronił się i poległ gen. Jasiński. Cała walka, pomimo zaciekłego oporu, trwała zaledwie 4 godziny. Lekko raniony w rękę już na początku bitwy Zajączek, który przedwcześnie wycofał się na lewy brzeg Wisły, zniszczył most. W bitwie zginęło 6000 żołnierzy, generał Paweł Jerzy Grabowski oraz broniący do końca swej reduty na lewym skrzydle generał Jasiński.
Po przełamaniu oporu obrońców, Rosjanie dokonali masakry ludności cywilnej Pragi. W wyniku kilkugodzinnej fali mordów życie straciło około 20 tysięcy ludzi. Ten akt sterroryzował lewobrzeżną stronę Warszawy i skłonił stolicę do kapitulacji. Wojska powstańcze wycofały się na południe i 5 listopada całe miasto zostało zajęte przez Rosjan. Ówczesny ambasador brytyjski w Warszawie określił mord na cywilach jako ohydne, niepotrzebne barbarzyństwo. Dla uczczenia zwycięstwa cesarzowa Katarzyna II ustanowiła odznaczenie Krzyż za Zdobycie Pragi.
Rosyjscy historycy obciążają odpowiedzialnością za rzeź Kozaków, Suworow miał nakazać zniszczenie mostów, aby uchronić lewobrzeżną Warszawę. Jednak rosyjski oficer służący w armii Suworowa w czasie rzezi Pragi zaznacza, że przyczyną wydania rozkazu zniszczenia mostów była chęć uniknięcia kontrataku wojsk polskich z lewowobrzeżnej Warszawy na całkowicie pijane pułki rosyjskie. Jednocześnie wg relacji świadków Suworow nie tylko nie podjął działań zapobiegających rzezi, nie ukarał sprawców, ale odniósł spore korzyści z przeprowadzonej masakry, gdy polecił później odtworzenie wąskiej kładki i wpuszczanie z prawobrzeżnej Warszawy rodzin pomordowanych, co zapoczątkowało psychozę strachu wśród cywilnej ludności miasta i przyśpieszyło kapitulację.

sierpień 1772 - Jasna Góra w rękach Moskali

Józef Chełmoński, Kazimierz Pułaski pod Jasną Górą

W sierpniu w Polsce wielu pielgrzymów podąża na Jasną Górę. Niewielu wie, że w sierpniu 1772 roku panoszyli się tam Moskale. Otóż w okresie od 10 września 1770 do 18 sierpnia 1772 konfederaci barscy skutecznie bronili klasztoru na Jasnej Górze przed wojskami rosyjskimi (do maja 1772 pod wodzą Kazimierza Pułaskiego). Jednak gdy w sierpniu 1772 roku konfederacja upadła, król Staś August Poniatowski (kochanek carycy Katarzyny) ogłosił kapitulację Jasnej Góry i oddał ją w ręce Rosjan.

I rozbiór Polski - 14 maja 1772 r.

Daniel Mikołaj Chodowiecki,  I rozbiór Polski (Der Raubdruck), 1781

Wojska austriackie przekroczyły polską granicę  14 maja 1772 r. wpisując się w historię I rozbioru Polski.

Konstytucja 3 maja - 3 maja 1791 r.

Jan Matejko, Konstytucja 3 maja, 1891

The Constitution of May 3 (the first modern constitution in Europe) is proclaimed by the Sejm.
Der Vier jaehrige Sejm beschließt mit der Verfassung vom 3. Mai die erste demokratische Verfassung in Europa. 
En Polonia se aprueba la primera Constitución del país; es la segunda Carta Magna moderna en el mundo.
Сейм принял первую в Европе и вторую после американской писаную — конституцию Речи Посполитой.

Płótno przedstawia pochód posłów z Zamku Królewskiego do kolegiaty św. Jana w celu ponownego zaprzysiężenia wraz z królem tekstu konstytucji uchwalonej 3 maja 1791 przez Sejm Czteroletni zwany Wielkim. Pochód przemieszcza się ulicą Świętojańską wśród rozentuzjazmowanego tłumu mieszkańców Warszawy. Przejście ochraniają żołnierze prezentujący broń, w tle widoczna jest fasada Zamku Królewskiego.

Centralną postacią obrazu jest marszałek Sejmu Wielkiego Stanisław Małachowski, w lewej ręce trzyma symbol swojej władzy laskę marszałkowską, a w prawej w triumfalnym geście unosi tekst Konstytucji 3 Maja. Marszałka niosą posłowie z Małopolski i Wielkopolski, z dwóch najważniejszych ziem Korony. Pod prawą ręką marszałka widoczna jest postać trzymająca sztandar z rysów twarzy przypominająca Tadeusza Kościuszkę z bandażem na głowie, może to sugerować późniejsze odniesienie ran głowy w bitwie pod Maciejowicami w 1794.

Po schodach do kolegiaty św. Jana wchodzi król Stanisław August Poniatowski, na ramionach ma założony płaszcz koronacyjny, w którym jednak wówczas nie występował. Z wieńcem laurowym pod baldachimem Matejko namalował księżnę kurlandzką Dorotę Biron, tuż za nią stoi Elżbieta z Szydłowieckich Grabowska – przyjaciółka króla, matka jego dzieci. Kłaniając się przy drzwiach kościoła wita króla prezydent Warszawy Jan Dekert z córką Marianną (w żółtej sukni tyłem do widza). Dekert już wtedy nie żył, ale Matejko namalował go w tej scenie celowo, aby ukazać rolę mieszczaństwa.

Pośrodku obrazu przedstawiona jest scena, która w rzeczywistości rozegrała się na Zamku Królewskim, poseł ziemi kaliskiej Jan Suchorzewski przeciwny konstytucji i reformom próbuje zabić nożem swojego synka, chłopczyk wyrywa się ojcu, a za rękę z nożem łapie Stanisław Kublicki, poseł inflancki, jeden z najaktywniejszych działaczy stronnictwa proreformatorskiego w Sejmie. Z kieszeni Suchorzewskiego wysypała się talia kart – aluzja do sposobu przekupienia go przez rosyjskiego ambasadora Stackelberga i przez Branickiego. Poseł kaliski, chociaż nie był dobrym graczem, nieoczekiwanie zaczął wygrywać wielkie sumy, przy jednoczesnej energicznej akcji werbunkowej partnerów od stolika.

Drugą postacią niesioną na ramionach przez posłów jest Kazimierz Nestor Sapieha marszałek konfederacji litewskiej, drugi marszałek Sejmu Wielkiego. Za Sapiehą Matejko namalował Andrzeja Zamoyskiego, autora kodyfikacji prawa Rzeczypospolitej, obejmującego wychowawcę swoich dzieci oraz obrońcę sprawy chłopskiej Stanisława Staszica.

Na koniu w mundurze szwoleżera, żołnierza lekkiej kawalerii w Księstwie Warszawskim, namalowany został królewski bratanek książę Józef Poniatowski. W 1791 książę był dowódcą stołecznego garnizonu. Centralnie Matejko umieścił jeszcze dwie ważne dla powstania konstytucji postacie: w stroju kapłana Hugona Kołłątaja oraz za nim marszałka wielkiego litewskiego Ignacego Potockiego.